Hvað tilfinningagreind er – og hvað hún er ekki
Tilfinningagreind (e. emotional intelligence, EI) og tilfinningalæsi eru mikilvægir hæfniþættir fyrir stjórnendur og leiðtoga sem vilja efla samskipti, samstarf og starfsanda. Hjálpar okkur að skilja eigin tilfinningar og viðbrögð, átta okkur á líðan annarra og takast á við mannleg samskipti á uppbyggilegan hátt. Eins og með aðra samskiptahæfni skiptir máli hvernig tilfinningagreind er nýtt. Hana má nota til að byggja upp traust, efla samvinnu og skapa heilbrigðara vinnuumhverfi, en þekkingu á tilfinningum annarra er einnig hægt að misnota til að hafa óheilbrigð áhrif á fólk.
Eitt af meginhlutverkum stjórnenda er að leiða fólk að sameiginlegum markmiðum og skapa aðstæður þar sem verkefni eru unnin á árangursríkan hátt. Til þess þurfa þeir ekki aðeins að hafa faglega þekkingu heldur einnig að skilja hvernig tilfinningar, viðhorf og samskiptamynstur hafa áhrif á hegðun og samstarf.
Tilfinningagreind felur í sér hæfni til að þekkja, skilja og stjórna eigin tilfinningaviðbrögðum, ásamt því að greina og skilja tilfinningar annarra og bregðast við þeim af skynsemi og samkennd.
HVAÐ TILFINNINGAGREIND ER
Daniel Goleman, bandarískur sálfræðingur og einn helsti talsmaður tilfinningagreindar, lýsti fimm meginþáttum hennar í umfjöllun sinni um tilfinningagreind í starfi (Goleman, 1998).
1. Sjálfsvitund – að þekkja sjálfan sig
Sjálfsvitund felur í sér að þekkja eigin tilfinningar, skilja hvað vekur þær og átta sig á því hvernig þær hafa áhrif á hugsanir, ákvarðanir og hegðun. Einstaklingur með góða sjálfsvitund þekkir styrkleika sína og takmarkanir, er tilbúinn að skoða eigin viðbrögð og getur tekið við endurgjöf án þess að upplifa hana sjálfkrafa sem gagnrýni eða ógn. Sjálfsvitund felur einnig í sér að átta sig á því hvernig eigin framkoma hefur áhrif á aðra og hvernig aðrir kunna að upplifa samskipti við mann. Sjálfsvitund er talin einn af grundvallarþáttum tilfinningagreindar og mikilvæg forsenda þess að geta stjórnað eigin viðbrögðum og þróað samskiptahæfni.
2. Samkennd – að skilja tilfinningar annarra
Samkennd felur í sér að geta sett sig í spor annarra og skilið tilfinningar þeirra, sjónarmið og viðbrögð án þess að þurfa sjálfur að upplifa það sama. Samkennd er ekki það sama og vorkunn. Hún snýst um að sýna skilning og virðingu fyrir upplifun annarra, jafnvel þótt maður sé ósammála þeim. Stjórnandi sem sýnir samkennd getur betur áttað sig á líðan starfsfólks, greint undirliggjandi ástæður samskiptavanda og brugðist við erfiðum aðstæðum af yfirvegun.Samkennd þýðir þó ekki að samþykkja alla hegðun eða taka ábyrgð á tilfinningum annarra. Hún felur einnig í sér að geta sett skýr og heilbrigð mörk.
3. Sjálfsstjórn – að stjórna eigin viðbrögðum
Sjálfsstjórn felur í sér að geta stýrt eigin tilfinningaviðbrögðum, sérstaklega þegar álag, ágreiningur eða erfiðar aðstæður koma upp.Einstaklingur með góða sjálfsstjórn getur staldrað við, metið aðstæður og valið hvernig hann bregst við í stað þess að láta augnablikstilfinningar stjórna hegðun sinni. Það þýðir ekki að hann verði aldrei reiður, sár eða ósáttur, heldur að hann geti tjáð þessar tilfinningar á uppbyggilegan hátt.Takmörkuð sjálfsstjórn getur hins vegar birst í hvatvísum viðbrögðum, óhóflegri gagnrýni, varnarviðbrögðum eða erfiðleikum með að takast á við ágreining.Sjálfsstjórn tengist einnig ábyrgð á eigin hegðun, heilindum, aðlögunarhæfni og getu til að takast á við breytingar.
4. Innri hvatning – að hafa áhuga og vilja ná árangri
Innri hvatning felur í sér að einstaklingur hafi áhuga á verkefnum sínum, vilji þróast í starfi og finni tilgang í því sem hann gerir. Fólk með sterka innri hvatningu sækir ekki eingöngu hvatningu í ytri viðurkenningu, hrós eða umbun, heldur einnig í ánægjuna af því að ná árangri, læra nýja hluti og leggja sitt af mörkum. Slíkir einstaklingar eru oft tilbúnir að takast á við áskoranir, sýna þrautseigju og vinna að langtímamarkmiðum.Innri hvatning útilokar þó ekki þörfina fyrir viðurkenningu, stuðning eða jákvæða endurgjöf. Allir starfsmenn þurfa að einhverju marki að upplifa að framlag þeirra sé metið. Hlutverk stjórnenda er meðal annars að skapa aðstæður sem styðja við áhuga, sjálfstæði, ábyrgð og starfsánægju.
5. Félagsfærni – að byggja upp góð samskipti
Félagsfærni felur í sér hæfni til að eiga árangursrík samskipti, byggja upp traust, vinna með öðrum og takast á við ágreining á uppbyggilegan hátt.Félagslega hæfur stjórnandi getur hlustað af athygli, tjáð sig skýrt, veitt endurgjöf og aðlagað samskipti sín að mismunandi einstaklingum og aðstæðum.Hann áttar sig á mikilvægi þess að nýta styrkleika samstarfsfólks, hvetja aðra til þátttöku og skapa umhverfi þar sem fólk upplifir virðingu og öryggi.Félagsfærni er ekki það sama og að vera sérstaklega félagslyndur, málgefinn eða vinsæll.Hún snýst fremur um að geta lesið í samskipti, skilið mismunandi þarfir og brugðist við á viðeigandi hátt.Góð félagsfærni felur ekki í sér að forðast ágreining, heldur að geta tekist á við hann af festu, virðingu og yfirvegun.
HVAÐ TILFINNINGAGREIND ER EKKI
Tilfinningagreind er oft misskilin og því mikilvægt að átta sig á því hvað hún felur ekki í sér.Tilfinningagreind er ekki að vera alltaf rólegur eða jákvæður.Tilfinningagreind fólk upplifir reiði, ótta, sorg og vonbrigði eins og aðrir. Munurinn felst í því hvernig það skilur og tekst á við þessar tilfinningar.
Tilfinningagreind er ekki að láta undan öðrum. Að sýna samkennd og skilning þýðir ekki að samþykkja allt, forðast ágreining eða setja eigin þarfir til hliðar. Þvert á móti felur tilfinningagreind í sér hæfni til að setja mörk og standa með eigin sjónarmiðum af virðingu.
Tilfinningagreind er ekki að taka ábyrgð á líðan annarra.Við getum sýnt öðrum stuðning og skilning án þess að bera ábyrgð á tilfinningum þeirra eða reyna stöðugt að laga líðan þeirra.
Tilfinningagreind er ekki að stjórna tilfinningum annarra. Þekking á tilfinningum og samskiptum má ekki verða tæki til stjórnsemi, þrýstings eða óheilbrigðra áhrifa.
Tilfinningagreind er ekki að forðast erfið samskipti.Hún felur þvert á móti í sér að geta tekið erfið samtöl, sett fram gagnrýni og tekist á við ágreining án þess að samskiptin verði niðurrífandi.
Tilfinningagreind er ekki það sama og að vera vinsæll eða félagslyndur. Hljóðlátur og hlédrægur einstaklingur getur búið yfir mikilli tilfinningagreind, rétt eins og félagslyndur einstaklingur getur átt erfitt með að skilja eigin tilfinningar eða viðbrögð annarra.
NIÐURSTAÐA
Tilfinningagreind er mikilvæg hæfni í mannlegum samskiptum og getur haft veruleg áhrif á samstarf, starfsanda og líðan á vinnustað.Hún skiptir sérstaklega miklu máli í störfum þar sem samskipti, ábyrgð og ákvarðanataka eru stór hluti daglegs starfs. Stjórnendur sem þekkja eigin tilfinningaviðbrögð, sýna samkennd, hafa góða sjálfsstjórn og geta átt uppbyggileg samskipti eru betur í stakk búnir til að skapa traust og heilbrigt vinnuumhverfi.Tilfinningagreind snýst ekki um að stjórna öðrum eða bæla niður eigin tilfinningar. Hún snýst um að skilja sjálfan sig og aðra, taka ábyrgð á eigin hegðun og velja viðbrögð sem stuðla að heilbrigðum og uppbyggilegum samskiptum.Tilfinningagreind er ekki fastmótaður eiginleiki sem fólk annaðhvort hefur eða hefur ekki. Ýmsa þætti hennar er hægt að þjálfa og efla með sjálfsskoðun, endurgjöf og markvissri þjálfun í samskiptum.